Art. 353 KC wyraża zasadę swobody umów jako podstawę kształtowania stosunków prawnych w obrocie społeczno-gospodarczym. Tym samym reguła swobody umów polega na możliwości tworzenia konkretnych stosunków zobowiązaniowych odpowiadających wyznaczonym w ustawie typom umów, obejmujących swoim zakresem regulacje wynikające z konkretnych przepisów prawa, ale także o treści odbiegającej od określonej przez ustawę, w przypadku norm których zastosowanie strony mogą wyłączyć lub modyfikować; jak też na możliwości tworzenia stosunków zobowiązaniowych nieodpowiadających żadnemu z wyróżnionych w ustawie typów umów. Zasada swobody umów obejmuje swobodę decyzji w zakresie zawarcia albo nie zawarcia umowy. Z tej zasady wynika też możliwość wyboru kontrahenta, a ponadto wywodzi się z niej możliwość swobodnego kształtowania treści umowy przez strony.

Z wymienionej zasady wynika też, że możliwe jest takie ukształtowanie stosunku prawnego, w ramach którego wystąpi brak ekwiwalentności świadczeń lub umowa zabezpieczy w znacznie szerszym zakresie interes tylko jednej strony. Jednak uprawnienie do kształtowania treści zobowiązania nie jest uprawnieniem bezwzględnym. Z treści art. 353 KC wynika ograniczenie wymienionej zasady, jakim jest zakaz naruszenia przepisów prawa, właściwości stosunku prawnego czy sprzeczność z zasadami współżycia społecznego. Dotyczy to nie tylko treści zobowiązania, ale także celu, które zawarta umowa, podjęte zobowiązania mają realizować. Cel umowy/ zobowiązania niezgodny z prawem, właściwością zobowiązania czy zasadami współżycia społecznego nie musi służyć każdej ze stron umowy i nie musi być wspólny dla obu stron. Do negatywnej oceny wystarczy ustalenie, że do celu umowy niezgodnego z prawem, naturą zobowiązania czy zasadami współżycia społecznego dąży jedna ze stron umowy, a druga ma tego świadomość lub też powinna być świadoma, mając na uwadze treść i okoliczności, w których zobowiązanie zostało podjęte.

W zakresie zainteresowania artykułu pozostaje przesłanka dotycząca przeciwstawienia treści lub celu umowy z ustawą. Zwraca się uwagę, że swobodę kontraktową stron mogą ograniczać tylko przepisy mające charakter bezwzględnie obowiązujących, a w konsekwencji nie jest dopuszczalne ukształtowanie treści stosunku zobowiązaniowego lub celu umowy/zobowiązania, wskutek którego dochodziłoby do naruszenia takich przepisów. Naruszenie przepisów bezwzględnie obowiązujących znosi zasadę swobody kontraktowej stron. Za przepis powszechnie obowiązujący (ius cogens) należy uznawać nie tylko przepisy, z których jednoznacznie wynika ich bezwzględnie obowiązujący charakter, lecz także te, które wyrażają intencję ochrony porządku publicznego lub odzwierciedlają istotny cel społeczno-gospodarczy czy w końcu stanowią wyraz zasad moralnych.

Regulacje prawa upadłościowego oraz prawa restrukturyzacyjnego zawierają normy stanowiące regulacje bezwzględnie obowiązujące, które muszą być uwzględniane podczas kształtowania treści zobowiązań umownych. Zgodnie z art. 83 pr. up. postanowienia umowy zastrzegające na wypadek złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości lub ogłoszenia upadłości zmianę lub rozwiązanie stosunku prawnego, którego stroną jest upadły, są nieważne. Tożsame w zakresie celów regulacji są postanowienia prawa restrukturyzacyjnego. Zgodnie z treścią art. 225 pr. r. postanowienia umowy zastrzegające na wypadek złożenia wniosku o zatwierdzenie układu, zatwierdzenia układu lub dokonania obwieszczenia o ustaleniu dnia układowego, zmianę albo rozwiązanie stosunku prawnego, którego stroną jest dłużnik, są nieważne. Tę samą sankcję – nieważność – ustawodawca przewidział dla postanowień umów zastrzegających zmianę lub rozwiązanie stosunku prawnego, którego stroną jest dłużnik, na wypadek złożenia wniosku o otwarcie przyspieszonego postępowania układowego lub jego otwarcia (art. 245 pr. r.). Jednocześnie odnotować należy, że przepisy art. 238-256 pr. r., a tym samym art. 245 pr. r. stosuje się odpowiednio po otwarciu postępowania układowego (art. 273 pr. r.) oraz w postępowaniu sanacyjnym (art. 297 pr. r.). Odpowiednie stosowanie przepisów, w zależności od przedmiotu regulacji, prowadzić może do stosowania tych przepisów wprost (w ich bezpośrednim brzmieniu), zastosowania ich z odpowiednimi modyfikacjami w stosunku do regulacji, która ma być odpowiednio zastosowana, lub do odmowy zastosowania przepisu z uwagi na określone różnice. Z uwagi na charakter art. 245 pr. r., wymienionego wśród przepisów znajdujących odpowiednie zastosowanie w zakresie wskazanych postępowań, należy przyjąć, że znajdzie on zastosowanie wprost do umów, których dłużnik był stroną. Odnotować też należy, że przepis art. 83 pr. up. wraz z wprowadzeniem 1 stycznia 2016 r. nowej regulacji, jaką stanowi prawo restrukturyzacyjne, został zmieniony w zakresie rozszerzenia jego treści o zdarzenie, które stanowi fakt złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości. Przed wskazaną nowelizacją norma art. 83 pr. up. swoim zakresem obejmowała jedynie zdarzenie w postaci ogłoszenia upadłości.

W praktyce często wykorzystywano tę okoliczność, wskazując w kontraktach, że konsekwencja w postaci zmiany lub rozwiązania umowy nastąpi już w chwili złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości, czego do 1 stycznia 2016 r. norma art. 83 pr. up. nie obejmowała. Z uwagi na szczególny charakter wymienionej normy, ustanawiającej najdalej idącą sankcję – nieważność – nie sposób było stosować wykładni rozszerzającej wskazanego przepisu. Dostrzegając fakt, że w praktyce obrotu wykorzystywano ograniczony zakres wymienionego przepisu, ustawodawca celem usunięcia wątpliwości w tym zakresie rozszerzył zakres normy art. 83 pr. up..

 

dr Paweł Janda

________________________

Niniejsza publikacja to fragment artykułu „Klauzula nieważności postanowień umów w przypadku wszczęcia postępowania o ogłoszenie upadłości lub ogłoszenia upadłości, lub otwarcia postępowania restrukturyzacyjnego”, który ukazał się w numerze 33 [3/2023] czasopisma „Doradca Restrukturyzacyjny”.