Sankcja nieważności skutkuje taką konsekwencją, że czynność w ogóle nie wywołuje skutków prawnych, a ponadto skutków tych nie wywołuje od początku (od chwili podjęcia, dokonania czynności). Sankcja nieważności nie wywołuje skutków typowych dla danego stosunku zobowiązaniowego, zamierzonego przez strony czynności, z mocy prawa. Sankcja nieważności znosi czynność prawną i jej skutki nieodwracalnie; a tym samym nie ma znaczenia, że następczo można dokonać ponownie zamierzonej czynności w sposób prawidłowy i skuteczny, po wyeliminowaniu jej wad. Nieważność czynności prawnej należy rozumieć w ten sposób, że obejmuje ona nie tylko czynność prawną, ale też oświadczenie woli, które samo nie stanowi czynności prawnej, ale dopiero wraz z innymi oświadczeniami woli tworzy czynność prawną.

Przyczyny nieważności mogą odnosić się do treści lub celu czynności prawnej. Koreluje to z wskazanym ograniczeniem w zakresie swobody stron w kształtowaniu stosunku zobowiązaniowego. Treść czynności prawnej zawiera się w oświadczeniach woli stron. Cel czynności to z kolei dalszy skutek, jaki wynika z realizacji praw i obowiązków stron wynikających z czynności prawnej.

Przenosząc poczynione rozważania na wymienione przepisy prawa upadłościowego (art. 83 pr. up.) oraz restrukturyzacyjnego (art. 225 pr. r. i 245 pr. r. w zw. z art. 273 i 297 pr. r.), należy wskazać, że określona w nich nieważność dotyczy nie całej czynności prawnej, a tych jej postanowień, które przewidują zmianę lub rozwiązanie umowy na wypadek wystąpienia zdarzeń określonych w wymienionych przepisach prawa upadłościowego i prawa restrukturyzacyjnego. Nie wyklucza to jednak, że stwierdzenie nieważności na podstawie tych przepisów obejmie czynność prawną w całości. Ponadto nieważność postanowień umowy na podstawie wskazanych przepisów należy ocenić dwutorowo. O ile przesłanką nieważności jest złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości/otwarcie postępowania restrukturyzacyjnego lub ogłoszenie/otwarcie postepowania upadłościowego/ restrukturyzacyjnego, o tyle zaistnienie takich zdarzeń powoduje, ze wszelkie postanowienia umowne zastrzegające zmianę lub rozwiązanie umowy są nieważne, w tym między innymi zmiany, ograniczenia, rozszerzenia świadczeń czy przedmiotu zobowiązania, zmiany terminu itp. Tym samym zmiany wprowadzone w łączących strony stosunkach umownych obejmują elementy istotne czynności prawnych, jak też tylko te, które nie stanowią istoty stosunku prawnego, a są elementami dodatkowymi czynności prawnej, jednak strony przewidziały ich zmianę na wypadek złożenia określonego przepisami wniosku, ogłoszenia upadłości czy otwarcia postępowania restrukturyzacyjnego.

Istota nieważności w analizowanych przepisach polega na zniesieniu elementu czynności prawnej, tj. postanowienia umownego, jak też czynności prawnej w całości, od samego początku; nieważność występuje z mocy prawa już w chwili dokonania czynności. Nie jest tym samym niezbędne, aby doszło do faktycznego zdarzenia, chociażby np. złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości. Nieważność odnosi skutek wobec wszystkich uczestników obrotu, organów postepowania upadłościowego czy sądu, które nieważność czynności prawnej lub jej elementu badają i biorą pod uwagę z urzędu.

Jednocześnie postanowienia umowy, których stroną jest upadły/dłużnik, w sytuacji gdy nie obejmują swoim zakresem zdarzeń objętych art. 83 pr. up., ale mają na celu obejście tych przepisów, jak też w sytuacji, w której inne postanowienia umowy mogą służyć celowi, jakim jest obejście przepisów prawa upadłościowego/restrukturyzacyjnego, mogą być uznane za nieważne na gruncie art. 58 KC. Zgodnie z art. 58 § 1 KC czynność prawna jest nieważna, jeżeli jest sprzeczna z ustawą albo ma na celu jej obejście.

Poprzez zastosowanie art. 58 § 1 KC za nieważne, jako mające na celu obejście przepisów prawa upadłościowego, które jednocześnie nie odnoszą się do prawa odstąpienia od umowy, jej rozwiązania lub zmiany, należy uznać klauzule umowne dotyczące np.: przedkładania do akceptacji wniosku o ogłoszenie upadłości i możliwości złożenia wniosku po takiej akceptacji, prawa wnoszenia sprzeciwu przez kontrahenta upadłego co do możliwości złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości, postanowienia przewidujące uprawnienie do wyznaczania przez kontrahenta upadłego terminu, w którym taki wniosek nie może zostać złożony przez upadłego itp. To samo należy przenieść na analizę przedmiotowego zagadnienia na gruncie prawa restrukturyzacyjnego.

Podobnie należy ocenić klauzulę umowną zastrzegającą możliwość zmiany lub rozwiązania stosunku prawnego, którego stroną jest upadły, w przypadku stwierdzenia stanu niewypłacalności kontrahenta albo utraty płynności finansowej. Należy pamiętać że stan niewypłacalności (art. 11 ust. 1 pr. up. w zw. z art. 21 ust. 1 pr. up.) oraz stan niewypłacalności czy zagrożenia niewypłacalnością (art. 6 pr. r. w zw. z art. 7 ust. 1 pr. r.) determinują obowiązki wszczęcia i ewentualnego ogłoszenia/otwarcia odpowiednio upadłości/restrukturyzacji dłużnika. To zaistnienie tych stanów determinuje obowiązek lub możliwość złożenia określonego wniosku w wymienionych postępowaniach. Przypomnieć należy, że przed 1 stycznia 2016 r. zakres przepisu art. 83 pr. up. był ograniczony jedynie do stanu ogłoszenia upadłości. Ustawodawca wskazał, uzasadniając nowelizację obowiązującą od 1 stycznia 2016 r., że o ile postanowienia umów przewidujące zmianę lub rozwiązanie stosunku zobowiązaniowego, którego stroną był upadły, odnoszące się do złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości, należało oceniać przez treść art. 58 KC, zdecydował się na rozszerzenie normy art. 83 pr. up. oraz wprowadzenie, tożsamej znaczeniowo, konstrukcji ustawą – Prawo restrukturyzacyjne.

Jednak oceniane normy odnoszące się do nieważności postanowień umów, których stroną jest upadły/dłużnik, nie obejmują swoim zakresem tych postanowień, które odnosiłyby się do zdarzeń, jakie są podstawą złożenia wniosku czy ogłoszenia upadłości/otwarcia postępowania restrukturyzacyjnego. Przyjąć należy, że postanowienia tego typu można uznać za nieważne, jeżeli z okoliczności konkretnego przypadku wynika, że strony umowy miały na celu obejście przepisów, chociażby art. 83 pr. up..

Dodatkowo, w kontekście analizowanego zagadnienia, należy pamiętać, że przesłanka nieważności w postaci obejścia przepisów prawa nie musi wiązać się jedynie z naruszeniem norm prawa cywilnego. Wspomniane zakazy lub nakazy mogą wynikać z norm rangi ustawowej każdej dziedziny prawa, a tym samym mogą to być więc również zakazy wynikające z norm prawa karnego czy administracyjnego. Tym samym należy przyjąć, że jeżeli cel konkretnej normy wskazuje na to, że ma ona zapobiegać ukształtowaniu stosunku cywilnoprawnego sprzecznego z nią, wówczas trzeba przyjąć, że przepis art. 58 § 1 i 3 KC znajduje zastosowanie, ponieważ działania zakazane, chociażby normami prawa karnego, nie mogą być przedmiotem ważnych zobowiązań podejmowanych w czynnościach cywilnoprawnych. W tym zakresie na uwagę zasługują normy art. 300-302 KK. Przypomnieć należy, że zgodnie z tymi regulacjami kto, w razie grożącej mu niewypłacalności lub upadłości, udaremnia lub uszczupla zaspokojenie swojego wierzyciela przez to, że usuwa, ukrywa, zbywa, darowuje, niszczy, rzeczywiście lub pozornie obciąża albo uszkadza składniki swojego majątku (art. 300 § 1 KK), a ponadto kto, będąc dłużnikiem kilku wierzycieli, w sposób lekkomyślny doprowadza do swojej upadłości lub niewypłacalności, w szczególności przez trwonienie części składowych majątku, zaciąganie zobowiązań lub zawieranie transakcji oczywiście sprzecznych z zasadami gospodarowania (art. 301 § 3 pr. up.), oraz kto, w razie grożącej mu niewypłacalności lub upadłości, nie mogąc zaspokoić wszystkich wierzycieli, spłaca lub zabezpiecza tylko niektórych, ten działa na szkodę pozostałych (art. 302 § 1 KK). Przywołane normy odwołują się wprost do czynności prawnych, których dokonanie ma na celu obejście przepisów prawa upadłościowego/restrukturyzacyjnego, a tym samym, w mojej ocenie, w konkretnych przypadkach, przy uwzględnieniu całokształtu okoliczności sprawy, mogą stanowić przesłankę obejścia przepisów ustawy czy wręcz niezgodności z ustawą w przypadkach, w których normy prawa upadłościowego lub restrukturyzacyjnego, z uwagi na zakres przewidujących nieważność postanowień umowy, znajdą zastosowanie jedynie w ściśle w nich wskazanych, ograniczonych przypadkach. Jednak pamiętać przy tym należy, że normy prawa karnego mają wywołać jedynie sankcje określone w przepisach z tej gałęzi prawa i przy zachowaniu zasad wynikających z tych norm. Uważam jednak, jak już wskazano, że wymienione przepisy Kodeksu karnego mają na celu także zapobieżenie dokonywaniu określonych czynności prawnych czy zapobieżenie powstawaniu określonych stosunków zobowiązaniowych w danym czasie.

 

dr Paweł Janda

________________________

Niniejsza publikacja to fragment artykułu „Klauzula nieważności postanowień umów w przypadku wszczęcia postępowania o ogłoszenie upadłości lub ogłoszenia upadłości, lub otwarcia postępowania restrukturyzacyjnego”, który ukazał się w numerze 33 [3/2023] czasopisma „Doradca Restrukturyzacyjny”.