Należy wskazać, że nieważność dotyczy wszystkich stosunków prawnych, których stroną jest dłużnik/upadły, tak zobowiązań dwustronnych, jak i umów wielostronnych, bez względu na to, po której stronie stosunku zobowiązaniowego występuje upadły/dłużnik. Wymienione przepisy prawa upadłościowego, a obecnie także odpowiadające mu wskazane przepisy prawa restrukturyzacyjnego, powodują, że aktualny pozostaje pogląd wyrażony na gruncie art. 83 pr. up., że nieważność takich postanowień zachodzi nie tylko wtedy, gdy ogłoszono upadłość upadłego, lecz także wtedy, gdy ogłoszono upadłość kontrahenta upadłego.

Ponadto należy pamiętać, że sankcja nieważności znajdzie skutek nie tyle w relacjach dłużnik/upadły i kontrahent upadłego, ale także w sytuacji, w której po jednej ze stron występuje wielość podmiotów, np. zobowiązania solidarne (art. 366 KC). W takich przypadkach nieważne są te postanowienia regulujące stosunki wewnętrzne po jednej ze stron zobowiązania właściwego, które przewidują zmianę lub rozwiązanie stosunku prawnego pomiędzy współdłużnikami/współwierzycielami. Odnotować też należy, że nie ma przy tym znaczenia, czy ocena skutku zapisu umownego, który w świetle analizowanych przepisów prawa upadłościowego i prawa restrukturyzacyjnego jest nieważny, jest korzystna z punktu widzenia upadłego dłużnika czy nawet z punktu widzenia jego wierzycieli, chociażby mając na uwadze np. poziom zaspokojenia ich wierzytelności czy ponoszenia kosztów postepowania. Jak już wskazano, nieważność odnosi skutek erga omnes i jest uwzględniana z urzędu.

Z kolei pod pojęciem rozwiązanie umowy należy rozumieć także odstąpienie od umowy. Jak wskazał Sąd Najwyższy: „odwołanie się przez strony w umowie w ramach klauzuli określającej przesłanki odstąpienia od umowy i naliczania kar umownych do »skutecznego złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości« jest równoznaczne z uzależnieniem tych uprawnień od podjęcia przez sąd decyzji co do wniosku o ogłoszenie upadłości, a ściślej – od uwzględnienia tego wniosku przez sąd. Wprowadzenie do umowy takich postanowień pozostaje w sprzeczności z art. 83 p.u.n.”.

Zwraca jednak uwagę, że w przypadku umownego prawa odstąpienia, którego treścią są zdarzenia wynikające z normy art. 83 pr. up. oraz m.in. art. 225 pr.r., nieważność takich postanowień może wynikać ponadto z nieprawidłowego ustanowienia umownego prawa odstąpienia, którego przesłanką wykonania jest np. złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości czy fakt jej ogłoszenia. Zwraca uwagę, że podstawą umownego prawa odstąpienia zawartego w umowie jest art. 395 KC, który stanowi, że można zastrzec, że jednej lub obu stronom przysługiwać będzie w ciągu oznaczonego terminu prawo odstąpienia od umowy. Prawo to wykonywa się przez oświadczenie złożone drugiej stronie. Dodatkowe okoliczności, w których prawo takie można wykonać, np. bezskuteczny termin przewidziany na odbiór przedmiotu umowy, wynika z treści omawianego wcześniej art. 353¹ KC, dotyczącego swobody kształtowania treści umów. O ile w przypadkach wskazanych np. w art. 83 pr. up. przepis ten stanowi samodzielną podstawę stwierdzenia nieważności postanowienia umowy, to w innych przypadkach zastrzeżonych w kontrakcie, np. odstąpienie od umowy przewidziane na wypadek utraty płynności finansowej kontrahenta, powinna poprzedzić także analiza ustanowienia określonego uprawnienia pod względem jego ważności. W praktyce bowiem nadal często występują przypadki wskazania określonych zdarzeń powodujących możliwość wykonania umownego prawa odstąpienia od umowy, z tym że nie ustanawia się terminu do jego wykonania lub nie jest on określony dla wszystkich występujących przypadków, w których umowne prawo odstąpienia może być wykonane. Podstawowym przepisem odnoszącym się do umownego prawa odstąpienia jest art. 395 KC, zaś brak oznaczenia terminu powoduje, że zastrzeżenie prawa odstąpienia jest nieważne15. To samo dotyczy sytuacji na wypadek zastrzeżenia prawa odstąpienia nieograniczonego w czasie, które także jest nieważne, stosownie do art. 58 § 1 i 3 KC, i nie wywołuje żadnego skutku.

Nieważność dotyka postanowienie umowne wiążące określony skutek – zmianę lub rozwiązanie – z samym zdarzeniem złożenia wniosku o zatwierdzenie układu lub postanowieniem zatwierdzającym układ, lub z obwieszczeniami w tym postępowaniu –wszystkie pozostałe postanowienia umowne pozostają w mocy. Zastrzec należy, że jeżeli nieważność odnosi się do klauzuli istotnej z punktu widzenia istnienia całości umowy lub ma wpływ na szereg klauzul umownych, nieważna może być cała umowa.

W tym kontekście jako ilustrację zagadnienia można przywołać instytucję zwolnienia z długu na wypadek zdarzeń określonych w analizowanych przepisach prawa upadłościowego i restrukturyzacyjnego, odnoszących się do nieważności postanowień umowy. Zgodnie z art. 508 KC zobowiązanie wygasa, gdy wierzyciel zwalnia dłużnika z długu, a dłużnik zwolnienie przyjmuje. Pojęcie wygaśnięcia zobowiązania, w mojej ocenie, należy na gruncie wymienionych przepisów prawa upadłościowego i restrukturyzacyjnego, określających nieważność postanowień umownych, traktować podobnie jak odstąpienie od umowy oraz uznać, że mieści się pod pojęciem rozwiązania umowy/stosunku prawnego, o którym mowa w tych przepisach. Zwraca uwagę, że nie ma przeszkód, aby zwolnić dłużnika z długu przy zastrzeżeniu warunku lub terminu. Tym samym zastrzeżenie warunku może polegać m.in. na wskazaniu, że zwolnienie z długu (w całości lub części) nastąpi np. w przypadku złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości przez jedną ze stron. W takiej sytuacji zastrzeżenie umowne dotyczące zwolnienia z długu będzie dotyczyć wskazanego postanowienia umownego. Jeżeli jednak dojdzie do sytuacji, w której obok zobowiązania podstawowego dojdzie do zawarcia odrębnej umowy o zwolnienie z długu, odnoszącej się do tego zobowiązania, zastrzegając postanowienia nieważne, chociażby z punktu widzenia treści wymienionego art. 83 pr. up., wówczas nieważna będzie cała umowa zwolnienia z długu. Na tle tego wyłania się kolejne zagadnienie związane z charakterem umów mieszanych, za które należy uznawać umowy, określające świadczenia związane z dwoma lub więcej typami umów nazwanych, skorelowanych ze sobą w taki sposób, że tworzą jeden stosunek zobowiązaniowy. W umowie mieszanej może przeważać jeden główny rodzaj zobowiązania, może też występować połączenie równorzędne elementów różnych rodzajów zobowiązań. Należy zatem zauważyć, że, jak wskazał Sąd Najwyższy, „umową mieszaną określa się umowę łączącą elementy treści różnych typów umów. W drodze takiej umowy strony kreują jeden stosunek zobowiązaniowy obejmujący kilka, a nawet wiele obowiązków świadczeń. Z tego też względu zarówno okoliczności wpływające na skuteczność umowy, jak i zdarzenia odnoszące się do wynikającego z niej zobowiązania, w tym m.in. odstąpienie od umowy, w sposób niejako naturalny dotyczą wszystkich skutków prawnych umowy, jeżeli nic innego nie wynika z przepisu szczególnego (art. 58 § 3 KC)”. Wynika z tego zatem, że należy oceniać całość umowy przez pryzmat nieważnych postanowień umownych, które określone zostały w prawie upadłościowym i prawie restrukturyzacyjnym, z uwagi, że sankcja nieważności może w określonych przypadkach dotyczyć całej umowy, nie tylko jej postanowień. Z racji tego w praktyce szczególne znaczenie będzie mieć analiza postanowień umownych dotyczących zmiany treści zobowiązania na wypadek np. złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości.

 

dr Paweł Janda

________________________

Niniejsza publikacja to fragment artykułu „Klauzula nieważności postanowień umów w przypadku wszczęcia postępowania o ogłoszenie upadłości lub ogłoszenia upadłości, lub otwarcia postępowania restrukturyzacyjnego”, który ukazał się w numerze 33 [3/2023] czasopisma „Doradca Restrukturyzacyjny”.