Odnotować należy, że pod pojęciem umowy mieszczą się instrukcje, regulaminy, uchwały, które stanowią integralną część umowy lub do których umowa się odnosi. Tym samym postanowienia niezgodne z analizowanymi przepisami prawa upadłościowego i restrukturyzacyjnego, zawarte w tych dokumentach, także będą objęte sankcją nieważności. Należy jednak wskazać, że wymienione regulacje przewidują sankcję nieważności jedynie w odniesieniu do zapisów zawartych w umowach, a nie w uchwałach będących aktami władztwa administracyjnego. Jak wskazał Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na gruncie art. 83 pr. up., „przepis wyraźnie odnosi się do umów, czyli dwu- lub wielostronnych czynności prawnych regulujących stosunki cywilnoprawne pomiędzy kontrahentami, a nie do uchwał podejmowanych przez organy jednostek samorządu terytorialnego, będących aktami administracyjnymi o charakterze normatywnym”. We wskazanej sprawie uchwała rady miasta przewidywała zwolnienia z podatku od nieruchomości oraz wskazywała, że utrata zwolnienia od podatku następowała z chwilą postawienia podmiotu w stan upadłości lub likwidacji, co spowodowało określenie decyzji wymiarowej na syndyka z pominięciem zwolnienia. Uważam, że należy przyjąć, że wskazany pogląd odnosi się wyłącznie do uchwał podejmowanych w ramach władztwa administracyjnego, np. aktów prawa miejscowego; nie odnosi się do uchwał zawierających oświadczenia woli w stosunkach cywilnoprawnych, których stroną jest podmiot reprezentowany przez organ jednostki samorządowej czy organ reprezentujący Skarb Państwa.

Na tle ostatniego wywodu odnotować należy zagadnienie zobowiązań z zakresu udzielania pomocy publicznej dotyczące przyznawania takiej pomocy. Zgodnie z ustawą o postępowaniu w sprawach pomocy publicznej dniem udzielenia pomocy jest dzień, w którym podmiot ubiegający się o pomoc publiczną nabył prawo do otrzymania tej pomocy, z zastrzeżeniem szczególnych unormowań dotyczących sytuacji, gdy udzielenie pomocy w formie ulgi podatkowej następuje na podstawie aktu normatywnego, bez wymogu wydania decyzji (art. 2 ust. 1 pkt 11 u.p.s.d.p.p.). Za moment nabycia prawa do otrzymania pomocy publicznej należy uznać dzień wydania decyzji przyznającej pomoc lub dzień zawarcia umowy dotyczącej udzielenia pomocy publicznej. W praktyce obrotu gospodarczego znaczenie mają umowy dotyczące udzielenia pomocy publicznej, między innymi pomocy finansowanej ze środków europejskich. Zwraca uwagę, że decyzja o przyznaniu prawa pomocy publicznej odnosi się w praktyce do projektów własnych realizowanych przez Skarb Państwa czy jednostki samorządu terytorialnego, które nie posiadają zdolności upadłościowej (art. 6 pr. up.). Z kolei umowy zawierane z przedsiębiorstwami dotyczące przyznania prawa pomocy publicznej oraz ich postanowienia podlegają ocenie z uwagi na treść przepisów prawa upadłościowego i prawa restrukturyzacyjnego, przewidujących sankcje na wypadek zawarcia w nich klauzul nieważnych.

Odmienne rozwiązanie, dopuszczające tego typu klauzule w takich rodzajach umów, musiałoby zostać przewidziane w akcie normatywnym, który przewiduje udzielenie pomocy publicznej. W praktyce obrotu sytuacja finansowa, wypłacalność przedsiębiorstwa, jest przesłanką badaną przed udzieleniem pomocy, tj. przed zawarciem umowy z podmiotem wnioskującym o przyznanie pomocy publicznej, sama zaś umowa podlega ogólnym regulacjom prawa umów, w tym powinna uwzględniać te przepisy, które przewidują sankcję nieważności w przypadku zawarcia w treści zobowiązania klauzul nieważnych. Wskazówką interpretacyjną w przypadku tego zagadnienia może być wyrok Trybunału Sprawiedliwości, który wprawdzie nie odnosi się wprost do zagadnienia związanego z pomocą publiczną, jednak dotyczy środków budżetowych Unii Europejskiej – rozporządzeń określających zasady zarządzania funduszami spójności. Trybunał w zakresie wyłączenia składników z masy upadłości wskazał, że regulacje tych rozporządzeń należy interpretować w ten sposób, że nie stoją one na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu, które z jednej strony nie pozwala podmiotowi, który otrzymał środki w ramach programów współfinansowanych z budżetu Unii, na uzyskanie wyłączenia tych środków z masy upadłości banku, gdy owe środki wpłacono na rachunek prowadzony przez ten bank, którego upadłość następnie ogłoszono, a z drugiej strony nie przewiduje wyłączenia rzeczonych środków z owej masy upadłości. W związku z tym postanowienia umów, których przedmiotem jest otrzymanie pomocy publicznej, powinny uwzględniać postanowienia analizowanych przepisów prawa upadłościowego i restrukturyzacyjnego, a sam przedmiot tego typu umów nie stanowi podstawy do pomijania tych regulacji.

Należy też zastanowić się nad ewentualną konkurencją szczególnych przepisów w zakresie kształtowania treści kontraktów, z uwzględnieniem celu regulacji, które podobnie jak przepisy prawa upadłościowego i prawa restrukturyzacyjnego, także stanowią regulacje szczególne. Na tym tle wskazać należy umowy w zamówieniach publicznych. Prawo zamówień publicznych modyfikuje zasadę równości stron stosunku zobowiązaniowego i stanowi specyficzne ograniczenie zasady swobody umów, co wynika wprost z regulacji Prawa zamówień publicznych. Wykonawca nie może domagać się np. zmian w projekcie umowy w zakresie ustalenia jednakowych uprawnień, np. do wypowiadania umowy. Przyjmuje się bowiem, że zamawiający działa w interesie publicznym – w ściśle określonym celu, dla zaspokojenia z góry oznaczonych potrzeb publicznych – a ryzyko niepowodzenia zamierzonego w danym postępowaniu celu prowadzi częstokroć do niezaspokojenia uzasadnionych potrzeb szerszej zbiorowości, a tym samym ryzyko zamawiającego przewyższa normalne ryzyko związane z prowadzeniem działalności gospodarczej, które występuje, gdy umowę zawierają dwaj przedsiębiorcy. Uważam jednak, że wskazania te nie uprawniają zamawiających publicznych do niestosowania lub modyfikowania regulacji ustanawiających sankcję nieważności określonych postanowień umownych. Takie uprawnienie musiałoby wynikać wprost z przepisów tej samej rangi oraz jednoznacznie wskazywać możliwość przewidzenia w umowie takich postanowień, które wykluczą jednoznaczne stosowanie przepisów przewidzianych w innej regulacji szczególnej, jaką niewątpliwie są prawo upadłościowe i prawo restrukturyzacyjne. Wyjątków nie należy bowiem interpretować rozszerzająco.

W tym miejscu odnotować należy, że istnieją odrębne regulacje, które mogą mieć wpływ na ocenę stosowania wymienionych przepisów, a konkretnie art. 83 pr. up. W tym zakresie należy przywołać treść art. 75 pr. bankowego. Wskazany przepis reguluje uprawnienie banku do wypowiedzenia umowy, wskazując, że może to nastąpić, jeżeli kredytobiorca nie dotrzyma warunków udzielenia kredytu albo utraci zdolność kredytową. Z kolei w ust. 3 tego przepisu wskazano, że termin wypowiedzenia, o ile umowa nie stanowi inaczej, tzn. strony nie określą w umowie dłuższego terminu, wynosi 30 dni, a w razie zagrożenia upadłością kredytobiorcy – 7 dni. Jak należy przyjąć, prawo wypowiedzenia umowy kredytu powstaje od dnia dowiedzenia się przez bank o przesłance do skorzystania z tego uprawnienia, tj. zagrożenia upadłością kredytobiorcy. Należałoby przyjąć, że zagrożenie upadłością powstaje także w sytuacji, w której złożono wniosek o ogłoszenie upadłości, jak również w przypadku zaistnienia innych zdarzeń. Wówczas bank miałby prawo do wypowiedzenia umowy – rozwiązania umowy za wypowiedzeniem, także po dniu złożenia wniosku. Przewidziane w umowie uprawnienie, w mojej ocenie, nie byłoby nieważne. Pamiętać należy przy tym, że uprawnienie to wynika z przepisu prawa, a nie wyłącznie z czynności, jaką jest umowa. Uważam jednak, że termin „zagrożenie upadłością”, o którym mowa w art. 75 pr. bankowego, oraz realizacja uprawnień banku z nim związanych ustaje z chwilą ogłoszenia upadłości kredytobiorcy. W praktyce uprawnienie to nie przedstawia większego znaczenia w związku z normą art. 111 pr. up. określającą skutki ogłoszenia upadłości dla umowy kredytu. Na marginesie należy wskazać, że przywołany przepis prawa bankowego nie został zmieniony w zakresie norm odnoszących się do przesłanki zagrożenia upadłością – jednocześnie ustawodawca wprowadził od 1 stycznia 2016 r. zmiany w ust. 1 tego przepisu w związku z wejściem w życie prawa restrukturyzacyjnego.

Tym samym ewentualne ograniczenie sankcji nieważności określonej w przepisach tak prawa upadłościowego, jak i restrukturyzacyjnego powinno być oparte na przepisach rangi ustawowej, określających zakres możliwej modyfikacji lub wyłączenia ich stosowania.

 

dr Paweł Janda

________________________

Niniejsza publikacja to fragment artykułu „Klauzula nieważności postanowień umów w przypadku wszczęcia postępowania o ogłoszenie upadłości lub ogłoszenia upadłości, lub otwarcia postępowania restrukturyzacyjnego”, który ukazał się w numerze 33 [3/2023] czasopisma „Doradca Restrukturyzacyjny”.