Następnym zagadnieniem, jakie wyłania się na tle problematyki nieważności postanowień umów, określonej przez przepisy prawa upadłościowego i restrukturyzacyjnego, jest wyegzekwowanie konsekwencji, które powodują skutek nieważności takich postanowień. Jak już wskazano, nieważność odnosi skutek z mocy samego prawa wobec wszystkich uczestników obrotu, organów postępowania upadłościowego czy sądu, które nieważność czynności prawnej lub jej elementu badają i biorą pod uwagę z urzędu. Powstaje od samego początku, bez względu na to, czy faktycznie zaistnieją zdarzenia takie jak chociażby ogłoszenie upadłości czy też złożenie wniosku o jej ogłoszenie. Nieważność określonych klauzul umownych brana jest pod uwagę z urzędu przez wszystkie organy postępowania upadłościowego, sąd upadłościowy czy sąd powszechny rozpoznający i rozstrzygający spory związane z prowadzonym postępowaniem, np. proces z powództwa syndyka przeciwko wierzycielowi upadłego o świadczenie, które ubyło z masy upadłości lub do niej nie weszło. Jeżeli pomimo nieważności postanowienia umownego, w szczególności dotyczyć będzie to tych postanowień, które zmieniają np. zakres świadczenia na wypadek m.in. ogłoszenia upadłości, kontrahent pomimo obowiązku nie spełnia świadczenia, właściwą praktyką jest realizacja obowiązku wydania lub zapłaty realizowana w drodze powództwa o wydanie/ zapłatę przeciwko osobie kontrahenta – wówczas nieważność takich klauzul uwzględniana jest z urzędu jako przesłanka powództwa o świadczenie. Z drugiej strony nie zawsze nieważne postanowienie umowy prowadzi do powstania roszczenia o świadczenie, np. zapłatę, jednak ustalenie nieważności umowy czy postanowienia umownego ma doniosłe znaczenie, jak choćby uchylenie niepewności sytuacji prawnej, np. uniknięcie ewentualnego procesu o świadczenie na podstawie nieważnego postanowienia umowy w przyszłości.

W orzecznictwie słusznie wskazuje się, że strona umowy zachowuje interes prawny do wytoczenia powództwa o ustalenie stosunku prawnego, mimo przysługującego mu powództwa o świadczenie lub mimo wytoczenia przeciwko niemu takiego powództwa przez stronę przeciwną na podstawie spornego stosunku prawnego, jeżeli z tego stosunku wynikają jeszcze inne lub dalej idące skutki, których dochodzenie w drodze powództwa o świadczenie nie jest możliwe lub nie jest jeszcze aktualne. Należy jednak pamiętać, że co do zasady powództwo o ustalenie jest niedopuszczalne, gdy istnieje możliwość wytoczenia powództwa o świadczenie, w takich sytuacjach brak jest bowiem interesu prawnego, gdyż ustalenie jest tylko przesłanką do uwzględnienia roszczenia o świadczenie.

Z poczynionych rozważań wnika, że o ile treść analizowanych przepisów prawa upadłościowego – art. 83 pr. up. oraz prawa restrukturyzacyjnego – art. 225 pr. r., art. 245 pr. r. oraz związane z nimi art. 273 i 297 pr. r. wydają się nie powodować problemów w stosowaniu i nie powodują trudności w dekodowaniu znaczenia wskazanych norm, to wrażenie to w praktyce może okazać się pozorne. Zwraca uwagę, że w postępowaniach upadłościowych i restrukturyzacyjnych należy mieć na uwadze nie tylko wymienione przepisy prawa, ale też normę generalną odnoszącą się do ważności czynności prawnych, jaką stanowi art. 58 KC. Praktyczne znaczenie sankcji i skutek nieważności musi następować w konkretnych okolicznościach sprawy, na tle konkretnych zapisów umownych, dodatkowo wykładanych na tle całości treści kontraktu wiążącego strony. Stwierdzenie nieważności wymaga ponadto szczegółowego zbadania pozostałych norm wynikających ze szczególnych regulacji prawnych, jakie mają zastosowanie do kontraktu, którego zapisy oceniane są przez pryzmat wskazanych norm prawa upadłościowego czy restrukturyzacyjnego.

Ponadto trudności w zakresie oceny poszczególnych zapisów mogą dostarczyć same normy ocenianych regulacji. Przykładem tych ostatnich mogą być chociażby art. 84 pr. up. czy art. 248 pr. r. odnoszące się do postanowień umów uniemożliwiających lub utrudniających osiągnięcie celów wymienionych postępowań, które są bezskuteczne w stosunku do masy upadłości czy masy układowej. Wskazana ocena oraz rozróżnienie skutku nieważności i bezskuteczności przy kwalifikowaniu danej czynności może w praktyce budzić wątpliwości. Zwraca uwagę, że podstawą stwierdzenia nieważności jest wada tkwiąca w samej czynności, niedająca się pogodzić z treścią przepisu ustawy lub mająca na celu obejście przepisów prawa. W przypadku bezskuteczności czynność jest ważna, ale z uwagi na skutki, jakie wywołuje w danych okolicznościach lub w przypadku wystąpienia określonych zdarzeń, np. ogłoszenie upadłości, nie da się jej pogodzić z interesami innych podmiotów, choćby wierzycieli upadłego. Tytułem przykładu można przywołać tezę wyroku Sąd Najwyższego, który wskazał, że jeżeli dług stał się wymagalny w wyniku czynności prawnej dłużnika oraz wierzyciela mającej na celu wywołanie wymagalności zobowiązania i spłacenie długu bez zagrożenia sankcją przewidzianą w art. 127 ust. 3 Prawa upadłościowego, to czynność ta, jako mająca na celu obejście ustawy, jest czynnością nieważną (art. 58 § 1 KC), co podlega ocenie sądu w ramach badania podstawy materialnoprawnej roszczenia.

Dowodzi to także, jak daleką ostrożność należy zachować przy kwalifikowaniu danego zapisu umowy. Na koniec należy także podkreślić, że sankcja nieważności obejmująca konkretne zdarzenia, np. postanowienie dotyczące rozwiązania umowy z uwagi na złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości, nie powoduje nieważności innych podstaw kontraktu powodujących np. rozwiązanie/ zmianę umowy, jeżeli zaistnieją na gruncie konkretnej umowy.

 

dr Paweł Janda

________________________

Niniejsza publikacja to fragment artykułu „Klauzula nieważności postanowień umów w przypadku wszczęcia postępowania o ogłoszenie upadłości lub ogłoszenia upadłości, lub otwarcia postępowania restrukturyzacyjnego”, który ukazał się w numerze 33 [3/2023] czasopisma „Doradca Restrukturyzacyjny”.